وکیل چک برگشتی؛ از برگشت چک تا وصول وجه و دفاع
برگشت خوردن چک، چه دارندهٔ آن باشید و چه صادرکننده، یکی از پرتنش‌ترین موقعیت‌های مالی و حقوقی است؛ چون تصمیمی که در همان روزهای اول می‌گیرید، می‌تواند مسیر پرونده را عوض کند. دارندهٔ چک اگر راه درست را انتخاب نکند ممکن است فرصت شکایت کیفری را از دست بدهد و صادرکننده اگر بی‌خبر از قواعد جدید عمل کند، با ممنوعیت صدور چک و حتی مجازات روبه‌رو می‌شود. از آذرماه ۱۳۹۹ هم قانون جدید چک با سامانهٔ صیاد، قواعد بازی را به‌طور اساسی تغییر داده است و بسیاری از باورهای قدیمی دربارهٔ چک دیگر درست نیست. در این صفحه، نقشهٔ راه کامل را می‌خوانید: چک چرا برگشت میخورد، قانون جدید چه می‌گوید، هر یک از دو طرف چه راه‌هایی پیش رو دارند، در معاملات مرتبط با امارات چه تفاوتی وجود دارد و وکیل چک برگشتی در هر مرحله دقیقاً چه کمکی می‌کند.
چک برگشتی یعنی چه و چرا چک برگشت میخورد؟
چک در هنگام ارائه به بانک برای وصول، یا «وصولی» است؛ یعنی صحت آن مورد تأیید بانک قرار می‌گیرد و وجه پرداخت می‌شود، یا «برگشتی» است؛ یعنی بانک به دلایلی از پرداخت آن خودداری می‌کند و گواهی عدم پرداخت صادر می‌شود. دلایل برگشت چک در شعب بانکی، طبق دسته‌بندی رایج، ده مورد است: مطابقت نداشتن امضا، نقص امضا، مغایرت تاریخ عددی و حروفی، مخدوش بودن امضای چک، مخدوش بودن مندرجات چک، مغایرت مبلغ حروفی با مبلغ عددی، مسدود بودن حساب، مسدود بودن چک با این سری و سریال، کسری موجودی حساب و فاقد موجودی بودن حساب.
نکتهٔ مهم این است که همهٔ برگشت‌ها یک جنس نیستند. بخشی از آن‌ها شکلی و فنی‌اند؛ مثل مغایرت امضا یا مخدوش بودن مندرجات که گاهی از یک بی‌دقتی ساده هنگام صدور ناشی می‌شوند. بخشی دیگر مالی‌اند؛ مثل کسری یا فقدان موجودی و مسدودی حساب که مستقیم به وضعیت مالی صادرکننده مربوط است. راه پیگیری هر کدام متفاوت است و نخستین قدم مشترک همهٔ مسیرها، دریافت گواهی عدم پرداخت از بانک و حفظ مهلت‌های قانونی است؛ موضوعی که در ادامه می‌بینید چرا تا این اندازه حیاتی است.
قانون جدید چک و سامانهٔ صیاد؛ ستون فقرات قواعد امروز
مهم‌ترین تغییری که قانون جدید چک ایجاد کرده این است: تبادل برگ کاغذی چک به‌تنهایی پایان عملیات نیست. تا زمانی که اطلاعات برگ چک در سامانهٔ صیاد بانک مرکزی ثبت نشود و گیرندهٔ چک تأیید نگیرد، برگ چک نه پاس می‌شود و نه حتی برگشت میخورد. صادرکننده باید علاوه بر نوشتن اطلاعات گیرنده و علت صدور روی برگ چک، همان اطلاعات را از طریق اپلیکیشن یا اینترنت‌بانک همان بانکی که دسته‌چک را از آن گرفته وارد سامانه کند تا مجوز صدور صادر شود. اگر چک در سامانه ثبت نشده باشد، از حمایت‌های قانون صدور چک برخوردار نمی‌شود و صرفاً یک سند مدنی است که طلب شما را نشان می‌دهد.
چند قاعدهٔ دیگر قانون جدید را نیز باید شناخت. سررسید چک‌ها نباید بیش از سه سال باشد. برای هر فرد یک سقف اعتباری در نظر گرفته می‌شود که بر اساس مؤلفه‌هایی مانند وضعیت معیشتی، حقوق و مزایا و اموال و دارایی‌های او تعیین می‌شود؛ جمع چک‌های صادرشده نباید از این سقف بیشتر شود. برای نمونه اگر سقف اعتباری فردی دو میلیارد تومان باشد و چکی به همین مبلغ صادر کند، تا پاس شدن آن برگ، اجازهٔ صدور برگ جدید را ندارد. همچنین کسی که چک برگشتی داشته باشد، در سامانهٔ بانک عامل دیگر اجازهٔ صدور چک جدید به او داده نمی‌شود.
انتقال چک هم عوض شده است. پیش از این، چک با یک امضا در پشت برگ به دیگری منتقل می‌شد؛ در قانون جدید انتقال فقط از طریق سامانه ممکن است و اطلاعات گیرندهٔ نهایی باید در سامانهٔ صیاد ثبت و تأیید شود. و در نهایت، برگ چکی که در مندرجاتش مغایرت وجود داشته باشد، در نظام بانکی هیچ اعتباری ندارد و اساساً چک تلقی نمی‌شود. نتیجهٔ عملی همهٔ این قواعد یک جمله است: پیش از قبول هر چک، ثبت و استعلام آن در سامانهٔ صیاد را جدی بگیرید.
دارندهٔ چک برگشتی چه راه‌هایی دارد؟
دارندهٔ چک برگشتی معمولاً دو مسیر اصلی دارد که گاهی می‌توان آن‌ها را هم‌زمان یا پشت سر هم پیمود. مسیر نخست، مسیر حقوقی است: ارائهٔ دادخواست مطالبهٔ وجه چک به مراجع حقوقی علیه صادرکننده. این مسیر وقتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که چک شرایط تعقیب کیفری را نداشته باشد یا هدف اصلی شما صرفاً رسیدن به وجه باشد.
مسیر دوم، شکایت کیفری است که برای چک‌های مشمول تعقیب کیفری باز است و فشار آن بر صادرکننده جدی‌تر است. مجازات صادرکننده بر اساس مادهٔ ۷ قانون صدور چک (اصلاحی سال ۱۳۸۲) پلکانی است: اگر مبلغ چک کمتر از ده میلیون ریال باشد، حبس تا حداکثر شش ماه؛ اگر مبلغ از ده میلیون تا پنجاه میلیون ریال باشد، حبس از شش ماه تا یک سال؛ و اگر مبلغ از پنجاه میلیون ریال بیشتر باشد، حبس از یک سال تا دو سال به‌همراه ممنوعیت از داشتن دسته‌چک به مدت دو سال. همچنین هر کس با علم به بسته بودن حساب بانکی خود چک صادر کند، به حداکثر مجازات مادهٔ ۷ محکوم می‌شود.
اما مسیر کیفری ظرافت‌هایی دارد که نادیده گرفتنشان پرهزینه است. شکایت کیفری چک برگشتی فقط از سوی شخصی ممکن است که چک را برگشت زده است؛ کسی که چک پس از برگشت به او منتقل شده، حق شکایت کیفری ندارد، مگر اینکه چک به‌صورت قهری به ورثهٔ او منتقل شده باشد. از این‌ها مهم‌تر، یک ابزار پیشگیرانه در خود قرارداد است: اگر هنگام تنظیم قرارداد شرط شده باشد که در صورت پرداخت نشدن هر یک از چک‌ها فروشنده حق فسخ معامله را دارد، دارنده می‌تواند به جای مطالبهٔ وجه، معامله را فسخ کند. اگر چنین شرطی در قرارداد نیامده باشد، اصل بر این است که فقط وجه چک قابل مطالبه است. انتخاب میان این مسیرها به مبلغ، زمان، اسناد و هدف شما بستگی دارد و دقیقاً همان‌جایی است که مشاورهٔ وکیل، پیش از هر اقدام، ارزش خود را نشان می‌دهد.
اگر صادرکنندهٔ چک هستید؛ ریسک‌ها و راه دفاع
صادرکنندهٔ چک برگشتی با چند ریسک هم‌زمان روبه‌روست: مجازات کیفری پلکانی که در بخش قبل خواندید، ممنوعیت صدور چک جدید تا تعیین تکلیف چک برگشتی، و اثر سابقهٔ برگشتی بر سقف اعتباری و اعتبار بانکی. اگر چک با علم به بسته بودن حساب صادر شده باشد، موضوع شدیدتر است و حداکثر مجازات قانونی در انتظار صادرکننده خواهد بود.
با این حال، هر چک برگشتی الزاماً به معنای محکومیت کیفری نیست. بخشی از برگشت‌ها از خطاهای شکلی ناشی می‌شود؛ مغایرت تاریخ عددی و حروفی، مغایرت مبلغ حروفی و عددی یا مخدوش بودن امضا و مندرجات می‌تواند اعتبار برگ چک را زیر سؤال ببرد. در قراردادهایی هم که چک بابت آن‌ها صادر شده، وجود یا نبود شرط فسخ و تضمین‌ها، موضع هر دو طرف را تعیین می‌کند. دفاع درست از صادرکننده با بررسی دقیق همین جزئیات آغاز می‌شود: وصف کیفری چک، رعایت تشریفات قانونی از سوی دارنده، مهلت‌های طی‌شده و مفاد قرارداد پایه. اقدام عجولانه، چه اقرار شتاب‌زده باشد و چه نادیده گرفتن اخطارها، معمولاً موضع صادرکننده را بدتر می‌کند.
چک برگشتی در امارات؛ وقتی پای دبی در میان است
بخشی از موکلان ما در هر دو سوی مرز با چک سروکار دارند و قواعد امارات با ایران تفاوت اساسی دارد. در امارات، بیشتر تراکنش‌های مالی از طریق چک بانکی انجام می‌شود و چک برگشتی در آن کشور جرم تلقی می‌شود؛ صادرکننده ممکن است با مجازات زندان و جریمه یا هر دو روبه‌رو شود. بر اساس قانون فدرال شمارهٔ ۱۸ سال ۱۹۹۳، صادرکنندهٔ چک با صدور آن، مفاد مادهٔ ۴۸۳ را پذیرفته و ملزم به پرداخت مبلغ مندرج در چک است و در صورت وصول نشدن وجه در تاریخ مقرر، مسئولیت عواقب قانونی با اوست. همچنین زیر پا گذاشتن مادهٔ ۶۳۲ قانون معاملات تجاری مبنای اعتراض دارنده قرار می‌گیرد؛ گیرنده باید شش ماه به صادرکننده برای پرداخت فرصت بدهد و حداکثر تا دو سال پس از آخرین تاریخ مندرج روی چک، دادخواست کیفری و مدنی خود را مطرح کند.
دلایل برگشت چک در امارات نیز فهرست مشخصی دارد: در دسترس نبودن مبلغ، تطابق نداشتن امضا، نداشتن تاریخ مشخص، نوشته‌های بیش از حد روی برگ چک، بسته شدن حساب بانکی پیش از صدور چک و دریافت دستور عدم پرداخت از سوی صادرکننده توسط بانک. اگر پروندهٔ چک شما به امارات و دبی مربوط است، جزئیات کامل را در صفحهٔ اختصاصی «چک برگشتی در امارات» و مقالهٔ «قوانین چک برگشتی در امارات» بخوانید؛ ترکیب این پرونده‌ها با چک‌های داخلی، دلیلی است که پرونده باید از ابتدا با نگاه به هر دو نظام حقوقی مدیریت شود.
وکیل چک برگشتی دقیقاً چه کمکی می‌کند؟
نقش وکیل در پروندهٔ چک، از لحظهٔ برگشت چک شروع می‌شود، نه از روز دادگاه. نخست، مسیر درست انتخاب می‌شود: حقوقی، کیفری یا ترکیب هر دو؛ چون مهلت‌ها و شرایط هر کدام متفاوت است و اشتباه در این انتخاب گاهی جبران‌ناپذیر است. دوم، اسناد درست آماده می‌شود: گواهی عدم پرداخت، شکواییه یا دادخواست مطالبهٔ وجه و مستندات قرارداد پایه. سوم، در سمت صادرکننده، دفاع بر پایهٔ وصف واقعی چک و ایرادهای شکلی و قراردادی بنا می‌شود. چهارم، برای آینده، قراردادها طوری تنظیم می‌شود که شرط فسخ و تضمین‌های لازم از ابتدا در آن‌ها باشد تا در معاملهٔ بعدی، دارنده دست خالی نماند.
سارا مولودزاده، وکیل پایهٔ یک دادگستری و عضو کانون وکلای تهران، با ۲۰ سال سابقهٔ وکالت و کارشناسی ارشد حقوق خصوصی از دانشگاه علامه طباطبایی، پرونده‌های چک را در دفتر تهران خود و در پرونده‌های مرتبط با امارات پیگیری می‌کند. اگر چک برگشتی دارید یا چکی از شما برگشت خورده است، پیش از هر اقدامی مشاوره بگیرید؛ در پرونده‌های چک، زمان بخشی از حق شماست.
پرسش‌های پرتکرار
در صورت برگشت چک، چه مجازاتی در انتظار فرد است؟
در مورد چک‌هایی که مشمول تعقیب کیفری هستند، مادهٔ ۷ قانون صدور چک (اصلاحی سال ۱۳۸۲) مجازات را بر اساس مبلغ چک تعیین می‌کند: مبلغ کمتر از ده میلیون ریال، حبس تا حداکثر شش ماه؛ مبلغ از ده میلیون تا پنجاه میلیون ریال، حبس از شش ماه تا یک سال؛ و مبلغ بیشتر از پنجاه میلیون ریال، حبس از یک سال تا دو سال به‌همراه ممنوعیت از داشتن دسته‌چک به مدت دو سال. همچنین هر کس با علم به بسته بودن حساب خود چک صادر کند، به حداکثر مجازات مادهٔ ۷ محکوم می‌شود.
در صورت ثبت نکردن چک صیادی در سامانهٔ صیاد چه اتفاقی می‌افتد؟
چک صیادی طرح جدید که در سامانهٔ صیاد ثبت نشده باشد، مشمول الزام‌های مقرر در قانون صدور چک نمی‌شود و صرفاً نقش یک سند مدنی را دارد؛ یعنی نشان می‌دهد از صادرکننده طلب دارید و می‌توانید از آن در مراجع قضایی برای اثبات طلب و احقاق حق خود استفاده کنید، اما از حمایت‌های ویژهٔ قانون صدور چک برخوردار نیستید.
در صورت مفقود شدن چک، اولین اقدام چیست؟
قدم اول این است که چک مفقودشده را در سامانهٔ ساد ۲۴ ثبت کنید. ساد ۲۴ مرجع اطلاع‌رسانی چک‌های سرقتی و مفقودی است که برای پیشگیری از نقل‌وانتقال این چک‌ها راه‌اندازی شده و تحت نظارت و حمایت معاونت پیشگیری از وقوع جرم قوهٔ قضاییه فعالیت می‌کند؛ پس از ثبت، امکان مطالبهٔ چک مفقودی مطابق قانون وجود خواهد داشت.
امکان ثبت چک صیادی از طریق پیامک وجود دارد؟
بله. برای ثبت چک جدید بنفش‌رنگ از طریق پیامک کافی است متنی شامل شناسه یا کد ملی صادرکننده، شناسهٔ صیادی، تاریخ سررسید هشت‌رقمی، مبلغ به ریال و شناسه یا کد ملی گیرنده را با قالب اعلامی سامانه به سرشمارهٔ ۴۰۴۰۷۰۱۷۰۱ بفرستید. اگر قالب پیام را فراموش کردید، ارسال هر پیام به همین سرشماره کافی است تا پیام راهنمای نحوهٔ ارسال صحیح را دریافت کنید.
درج شرط فسخ در صورت عدم پاس شدن چک چه شرایطی دارد؟
اگر فروشنده قیمت معامله را از طریق چک دریافت می‌کند، باید بداند که در صورت برگشت خوردن چک، اصل بر این است که فقط می‌تواند وجه چک را مطالبه کند و نمی‌تواند معامله را برهم بزند؛ مگر اینکه چنین شرطی در قرارداد آمده باشد. بنابراین هنگام تنظیم قرارداد، حق فسخ در صورت تخلف طرف مقابل و پرداخت نشدن چک را صریحاً در قرارداد شرط کنید.
مشاوره و تماس
برای بررسی پروندهٔ چک برگشتی، پیش از هر اقدامی می‌توانید با دفتر سارا مولودزاده در تماس باشید. همچنین فرم مشاورهٔ سایت با پنج کانال ارسال کار می‌کند — پیامک، واتس‌اپ، تلگرام، ایتا و بله — تا حتی در شرایط قطعی اینترنت بین‌الملل، درخواست شما با پیامک برسد.
- موبایل و واتس‌اپ: ۰۹۱۲ ۷۳۳ ۴۸۴۲
- ایمیل: info@vakilmoloudzadeh.com
- آدرس دفتر: تهران، شریعتی، بالاتر از پل صدر، کوچهٔ حافظی (داد)، پلاک ۱۹، واحد ۶
- ساعات پاسخ‌گویی: ۰۹:۰۰ تا ۱۶:۰۰، شنبه تا چهارشنبه
لینک‌های داخلی
- مسیرهای کیفری و مهلت‌ها در آن سوی مرز ← قوانین چک برگشتی در امارات (قوانین-چک-برگشتی-در-امارات)
- ستون فقرات قواعد امروز چک ← نکات مهم تغییرات قانون چک – اجراشده از آذرماه 1399 (important-tips-changes-law-check-implemented-from)
- چرا بانک چک را برگشت می‌زند ← دلایلی که چک در شعب بانکی برگشت میخورد (دلایلی-که-چک-در-شعب-بانکی-برگشت-میخورد)
- مجازات صادرکننده به تفکیک مبلغ ← در صورت برگشت چک، چه مجازاتی در انتظار فرد است؟ (در-صورت-برگشت-چک،-چه-مجازاتی-در-انتظا)
- اگر چک گم شد ← در صورت مفقود شدن چک، اولین اقدام چیست؟ (در-صورت-مفقود-شدن-چک،-اولین-اقدام-چیست؟)
- ثبت بدون اینترنت چک جدید ← امکان ثبت چک صیادی از طریق پیامک وجود دارد؟ (امکان-ثبت-چک-صیادی-از-طریق-پیامک-وجود-دا)
- پیشگیری قراردادی از روز اول معامله ← درج شرط فسخ در صورت عدم پاس شدن چک چه شرایطی دارد؟ (درج-شرط-فسخ-در-صورت-عدم-پاس-شدن-چک-چه-شرا)
- سابقهٔ چک خود را بررسی کنید ← آیا امکان استعلام غیر حضوری تسهیلات دریافتی و سوابق چک برگشتی مشتریان وجود دارد؟ (آیا-امکان-استعلام-غیر-حضوری-تسهیلات-در)
- خدمت مادر این خوشه در دعاوی بانکی ← دعاوی بانکی (bank-claims)